Aelio Antonio de Nebrija (Autores/as), Valeriano Yarza Urquiola (Edición)
40,00 €
La Tertia quinquagena (1516), escrita por el célebre humanista español Antonio de Nebrija (1444-1522), constituye una de las obras cumbres de la filología bíblica del Renacimiento peninsular. Consiste en una detallada recopilación de cincuenta (en realidad, cuarenta y nueve) anotaciones críticas y lingüísticas aplicadas rigurosamente al texto latino de la Biblia Vulgata.
El núcleo conceptual del libro radica en la defensa del método filológico y del sentido literal frente a la exégesis alegórica dominante impuesta por la teología escolástica medieval. Nebrija, en su condición de «gramático», reivindicaba que el análisis del texto sagrado en cuanto código lingüístico le correspondía de pleno derecho a la gramática. Argumentaba que, para comprender fielmente las Escrituras y enmendar los múltiples errores introducidos a lo largo de los siglos por la negligencia de los copistas, era indispensable dominar los instrumentos lingüísticos y acudir a las lenguas originales: el hebreo y el griego.
Esta metodología puramente racional y filológica —desacralizadora para la época— desató fuertes tensiones corporativas con los teólogos profesionales, quienes pretendían monopolizar la interpretación de la sacra pagina. De hecho, los estudios bíblicos previos de Nebrija sufrieron la persecución y censura del Santo Oficio bajo las órdenes del inquisidor general fray Diego de Deza. Sin embargo, el proyecto logró sobrevivir y ver la luz gracias al decisivo amparo del cardenal Francisco Jiménez de Cisneros, figura que no solo financió la monumental Biblia Políglota Complutense, sino que acogió a Nebrija en la Universidad de Alcalá.
En definitiva, la Tertia quinquagena resume el ideal del humanismo bíblico europeo: depurar la letra del texto sagrado mediante la erudición enciclopédica, el cotejo de códices antiguos y el rigor gramatical, abriendo el camino hacia la modernidad intelectual y el laicismo científico sin quebrantar por ello la ortodoxia católica.
ÍNDICE·DE·CONTENIDOS
INTRODUCCIÓN [13-57]
El contexto europeo. Algunas coordenadas [13-32]
El biblismo como problema [13-15]
El latín frente al hebreo y el griego [16-25]
El sentido literal. Gramáticos frente a teólogos [25-32]
Los estudios bíblicos de Nebrija [32-52]
De la ‘Prima’ a la ‘Tertia quinquagena’ [38-45]
La ‘Tertia quinquagena’ y la Biblia Políglota Complutense [45-52]
La ‘Tertia quinquagena’ [52-57]
Historia editorial [52-56]
El problema de la numeración de los lemas [56-57]
EDICIÓN Y TRADUCCIÓN [59-277]
Conspectus siglorum [61-61]
[Epistola Nuncupatoria] [62-277]
Arceuthina et thina ligna quae sunt [66-72]
Artemon quid [72-74]
Azotus pro Asdod [74-76]
Aurichalcum [76-80]
Bethsaida pro Bethesda [80-84]
Bethdagon [84-88]
Camelopardalis [88-94]
Castores [94-98]
Charadrius quid [98-100]
Cynus pro schino [100-105]
Coemiterium, non Cimiterion [106-107]
Collirida [108-110]
Daphne quid in libro Numerorum [110-115]
Debora, non Delbora [116-117]
Dextera [118-125]
Drama -atis [126-130]
Electrum [130-138]
Euroaquilo [138-142]
Git siue melanthium quid [142-148]
Gaius pro Caius [148-150]
Herba fullonum siue borith [150-154]
Iesus [154-158]
Ioannes pro Iona [158-160]
Lustrum [160-168]
Moses an Moyses [168-174]
Maenianum quid est [174-178]
Meditor pro exerceor [178-180]
Melita [180-182]
Micol pro Merob [182-186]
Mygale quid [186-188]
‘Non’ adiecta aut detracta [188-192]
Onocrotalus [192-196]
Phase, Pascha, Pesach [196-202]
Phiton pro pythone [202-210]
Porphyrio [210-214]
Scruta quae sunt [214-218]
Scutulata [218-220]
XXXIX. Sedere ad dextram [220-230]
Symbolum quid [230-234]
Simila et similago [234-240]
‘Sin’ pro ‘sed si’ [240-244]
Striatus [244-248]
Stibium [248-254]
Talitha et Tabitha [254-258]
Tibiicines [258-260]
Traducere quid sit in Matthaeo [260-264]
‘V’ litterae uarius usus [264-268]
Zelotes pro Cananaeus [268-274]
Zona [274-277]
APÉNDICE 1. PARATEXTOS DE LAS EDICIONES EXTRANJERAS [278-288]
Dedicatoria de la ‘Tertia quinquagena’ de París, 1520 [278-280]
Dedicatoria de la ‘Tertia quinquagena’ de Amberes, 1600 [280-288]
APÉNDICE 2. ALTERA SACRA SCRIPTA [288-331]
Digitorum supputatio [288-295]
De Magis obseruatio [296-301]
In Reuclinum Phorcensem et Erasmum Roterodanum [302-331]
EL TEXTO: CRONOLOGÍA, MÉTODOS Y FUENTES [333-536]
CONTEXTOS PRAGMÁTICOS: ALUSIVIDAD, TRANSCODIFICACIÓN, CULTURALISMO [537-756]
BIBLIOGRAFÍA [757-825]
INDEX AVCTORVM [827-869]
INDEX LOCORVM SACRAE SCRIPTVRAE [871-875]
Fuentes primarias
Obras de Antonio de Nebrija
Apolog. = Apología, estudio de Pedro Martín Baños, edición de Baldomero Macías Rosendo, Huelva: Universidad de Huelva, 2014.
Aurea hymn. exp. = Aurea hymnorum expositio una cum textu, per Antonium Nebrissensem recognita, Alcalá de Henares: [Miguel de Eguía], 1524 (Madrid, Biblioteca Nacional de España: R/3178/1).
Carmina in calend. = Carmina ex diuersis auctoribus in calendarii rationem collecta, [Burgos: Fadrique de Basilea], ca. 1512 (Madrid, Biblioteca Nacional de España: R/1347/2).
De litt. Graec. = De litteris Graecis, en Intr. Latinae 2022, pp. 1148-1189 (se ofrece asimismo la foliación, y en algún caso algún añadido textual, de la edición princeps: [Logroño: Arnao Guillén de Brocar, ca. 1507?], Salamanca, Biblioteca Universitaria: BG 17072/4).
De litt. Hebr. = De litteris Hebraicis cum quibusdam annotationibus in Scripturam Sacram, [Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Brocar], ca. 1515 (Madrid, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense: FLL 22130/2; se ofrece también la paginación de Valle Rodríguez, Carlos del, Corpus hebraicum nebrissense. La obra hebraica de Antonio de Nebrija, Madrid: Aben Ezra, 2000, pp. 97-205).
De Magis = De Magis obseruatio, Madrid, Biblioteca Nacional de España, Ms. 19019, fasc. 2, ff. 10r-11r.
Decades duae = Rerum a Fernando et Elisabe regibus gestarum decades duae (Belli Nauariensis libri duo), Granada: [Sancho y Sebastián de Nebrija], 1545 (Valladolid, Biblioteca Histórica de Santa Cruz: U/Bc 11950).
De ui ac potest. = De ui ac potestate litterarum, Salamanca: [Juan Gysser], 1503 (Madrid, Biblioteca Nacional de España: I/1537/1).
Dict. 1512 = Dictionarium, Burgos: Fadrique de Basilea (para Arnao Guillén de Brocar), 1512 (Madrid, Biblioteca Nacional de España: R/7693).
Dict. ex Hisp. 1513 = Dictionarium ex Hispaniensi in Latinum sermonem, Salamanca: Lorenzo de Liondedei, [no antes del 1 de abril de] 1513 (Madrid, Biblioteca Nacional de España: R/31797/4).
Dict. 1536 = Dictionarium, Granada: Sancho y Sebastián de Nebrija, 1536 (Granada, Biblioteca del Hospital Real, Universidad de Granada: BHR/ A-5-27).
Ep. a Cisneros = Epístola del maestro de Lebrixa al Cardenal quando se avisó que en la interpretación de las ditiones dela biblia no mandase seguir al Remigio sin que primero viessen su obra, ed. González Vega, Felipe, «Paginae Nebrissenses», en Antonio de Nebrija, Gramática sobre la lengua castellana, ed. Carmen Lozano et al., Barcelona: Real Academia Española-Galaxia Gutenberg, 2011, pp. 309-317.
Epithal. = Epithalamivm en honor de las bodas de la Infanta Isabel de Castilla y el príncipe Alfonso de Portugal, ed. Ruth Martínez Alcorlo, Madrid: Ediciones Clásicas, 2014.
In Pers. = In A. Persium Flaccum, poetam satyricum, interpretatio, ed. y estudio de Milagros del Amo Lozano, Frankfurt am Main: Peter Lang, 2011.
In prolat. = In prolatione quarundam litterarum errare Graecos et Latinos facile potest demonstrari ex definitionibus et principiis quae ab omnibus grammaticis tam Graecis quam Latinis, tam antiquis quam iunioribus admittuntur. Reglas de orthographía en la lengua castellana, estudio y ed. de Antonio Roldán Pérez y Abraham Esteve Serrano, Murcia: Universidad, 1992.
In Sedul. = Comentario al Carmen Paschale y a dos himnos de Sedulio, introd., ed. crítica, trad. de Valeriano Yarza Urquiola, Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2011.
Intr. Latinae = Introductiones Latinae. Recognitio, ed. Eustaquio Sánchez Salor et al., Cáceres: UEX/Instituto de Estudios Humanísticos, 2022, 2 vols. (citamos generalmente por esta edición, salvo en algún caso aislado en que remitimos al lector a Introductiones Latinae, Salamanca: [Juan de Porras], 1495; Guadalajara, Biblioteca Pública: I-13).
Iuris ciu. = Iuris ciuilis lexicon, ed. José Perona, Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2000.
Lex. 1492 = Lexicon, hoc est dictionarium ex sermone Latino in Hispaniensem, Salamanca: [Juan de Porras], 1492 (facsímil en Diccionario Latino-Español (Salamanca, 1492), estudio preliminar por Germán Colón y Amadeu-J. Soberanas, Barcelona: Puvill, 1979).
Lex. Dioscor. = Lexicon Dioscoridis, en Dioscórides, De medicinali materia, Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Brocar, 1518 (Lisboa, Biblioteca Nacional de Portugal: Res. 1849 P).
Lex. geogr. bibl. = Lexicon geographicum biblicum, Ciudad del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Ms. Vat. Borg. Lat. 148, ff. 64r-152r (foliación moderna).
Lex. onom. bibl. primum = Lexicon onomasticum biblicum primum, Ciudad del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Ms. Vat. Borg. Lat. 148, ff. 156r-239r (foliación moderna; se proporcionará también la numeración de Nebrissensis Biblica, ed. Pascual Galindo Romeo y Luis Ortiz Muñoz, Madrid: CSIC, 1950).
Lex. onom. bibl. secundum = Lexicon onomasticum biblicum secundum, Ciudad del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Ms. Vat. Borg. Lat. 148, ff. 38r-61r, 240r-281v, 1v-28r (foliación moderna; se proporcionará también la numeración de Nebrissensis Biblica, ed. Pascual Galindo Romeo y Luis Ortiz Muñoz, Madrid: CSIC, 1950).
Nebr. Biblica = Nebrissensis Biblica, ed. Pascual Galindo Romeo y Luis Ortiz Muñoz, Madrid: CSIC, 1950.
Prudent. = Aurelii Prudentii Clementis V.C. libelli cum commento Antonii Nebrissensis, ed. Felipe González Vega, Salamanca, Ediciones Universidad de Salamanca, 2002.
Reglas de orth. = Reglas de orthografía en la lengua castellana, ed. Antonio Quilis, Bogotá: Instituto Caro y Cuervo, 1977.
Repet. octaua = Antonio de Nebrija, Repetitio sexta de mensuris. Repetitio septima de ponderibus. Repetitio octaua de numeris, ed. David Paniagua, Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2019.
Repet. secunda = Repetitio secunda de corruptis Hispanorum ignorantia quarundam litterarum uocibus (1486), en Valle Rodríguez, Carlos del, Corpus hebraicum nebrissense. La obra hebraica de Antonio de Nebrija, Madrid: Aben Ezra, 2000, pp. 241-269.
Repet. septima = Antonio de Nebrija, Repetitio sexta de mensuris. Repetitio septima de ponderibus. Repetitio octaua de numeris, ed. David Paniagua, Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2019.
Repet. tertia = [Repetitio tertia]. De peregrinarum dictionum accentu, [Salamanca: Juan de Porras] post 30 junio 1506 (Madrid, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense: BH FLL Res. 1277).
Segmenta = Segmenta ex epistolis Pauli, Petri, Iacobi et Ioannis. Necnon ex prophetis quae in re diuina leguntur per anni circulum […], quibus Antonius Nebrissensis adiecit grammatica quaedam scholia non contemnenda, Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Brocar, 1516 [San Millán de la Cogolla, Biblioteca del Monasterio: B 116bis/27].
Thalichr. = Prólogo a Álvar Gómez de Ciudad Real, Thalichristia, ed. González Vega, Felipe, «Paginae Nebrissenses», en Antonio de Nebrija, Gramática sobre la lengua castellana, ed. Carmen Lozano et al., Barcelona: Real Academia Española-Galaxia Gutenberg, 2011, pp. 337-341.
Vafre = Vafre dicta philosophorum. Glossemata y Commentum, ed. Valeriano Yarza Urquiola, Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca, 2020.
Vocab. esp.-lat. ca. 1494 = Vocabulario español-latino (Dictionarium ex Hispaniensi in Latinum sermonem), Salamanca, [Juan de Porras, ca. 1494].
Biblias modernas de referencia
Salvo que se indique alguna otra fuente concreta, las referencias y citas de pasajes y variantes de los diversos libros bíblicos se harán con base en las siguientes ediciones críticas:
Vulgata latina del Antiguo Testamento (Vulg. AT)
Biblia Sacra iuxta Latinam vulgatam versionem ad codicum fidem, iussu Pii PP. XI, cura et studio monachorum Sancti Benedicti edita, Roma: Typis Polyglottis Vaticanis, 1926-1995, 18 vols.
Para los libros que no cubre esta edición se ha utilizado: Biblia Sacra Vulgata (quinta editio), ed. Robert Weber, Roger Gryson et al., Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2007.
Vulgata latina del Nuevo Testamento (Vulg. NT)
Biblia sacra Vulgata (quinta editio), ed. Robert Weber, Roger Gryson et al., Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2007. El estudio de variantes se ha completado con: Nouum Testamentum Domini nostri Iesu Christi Latine, secundum editionem sancti Hieronymi, ed. John Wordsworth y Henry Julian White, Oxford: Clarendon Press, 1889-1954, 3 vols.
Vetus Latina (Se ofrece la signatura de aquellas biblias presentes hoy en día en la Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, lo que no asegura que formasen parte, en el siglo XVI, de la Biblioteca cisneriana; algo que solo puede certificarse para Lion, 1514).
Itala = Itala. Das Neue Testament in altlatein, ed. Adolf Jülicher et al., Berlín: De Gruyter, 1963-1976, 4 vols.
Pentat. Lugd. = Pentateuchi versio Latina antiquissima e Codice Lugdunensi, ed. Ulysse Robert, París: Firmin-Didot, 1881.
Vercellone, Var. lect. = Vercellone, Carlo, Variae lectiones Vulgatae Latinae Bibliorum editionis, Roma: J. Spithöver, 1864-1870, 2 vols.
Vetus Ital. = Bibliorum sacrorum Latinae versiones antiquae, seu Vetus Italica, et caeterae quaecunque in codicibus mss. et antiquorum libris reperiri potuerunt, quae cum vulgata Latina et cum textu Graeco comparantur, ed. Pierre Sabatier, París: Didot, 1751, 3 vols.
Vetus Lat. = Vetus Latina. Die Reste der altlateinischen Bibel, dir. Robert Gryson, Herder: Freiburg im Breisgau, 1949-2019, 13 vols. (parcialmente publicados, de 27 proyectados).
Vetus Lat. Hisp. = Ayuso Marazuela, Teófilo, La Vetus Latina hispana. II: El Octateuco, Madrid: CSIC, 1967.
Vetus Lat. Minor = Oesterley, W. O.E., «The Old Latin Texts of the Minor Prophets», Journal of Theological Studies, 6 (1903-1904), pp. 76-88, 242-253, 378-386, 570-579; 6 (1905-1906), pp. 67-70, 217-220.
Cf. Cancela Cilleruelo 2022 (a) y 2022 (b) para un útil panorama de conjunto sobre la Vetus Latina.
Septuaginta (Septuag.)
Septuaginta. Vetus Testamentum Graecum auctoritate Academiae Scientiarum Gottingensis editum, Gotinga: Vandenhoeck & Ruprecht, 1967-2022, 25 vols. publicados.
Para el resto: Septuaginta, id est Vetus Testamentum Graece iuxta LXX interpretes (editio altera), ed. Alfred Rahlfs y Robert Hanhart, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2014.
Nuevo Testamento Griego (NTGr)
Novum Testamentum Graecum. Editio Critica Maior, dir. Barbara Aland, Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2013-2025, 4 vols. publicados.
Para los textos que no recoge esta edición en curso: Novum Testamentum Graece (NA28), ed. Eberhard y Erwin Nestle, Barbara y Kurt Aland et al., Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2014.
Nos hemos servido, también, de las ediciones siguientes:
The Apocalypse of St. John, I-III. The Greek Text with Introduction, Commentary, and additional notes by the late Fenton J.A. Hort, Londres: Macmillan, 1908.
De Bruyne, Donatien, Prefaces to the Latin Bible, eds. Pierre-Maurice Bogaert & Thomas O’Loughlin, Turnhout: Brepols, 2015.
GNT-MT = The Greek New Testament according to the Majority Text, eds. Zane Hodges y Arthur Farstad, Nashville: Thomas Nelson, 1985.
GNT-T = The Greek New Testament, Produced at Tyndale House, Cambridge, eds. Dirk Jongkind y Peter Williams, Wheaton, Illinois-Cambridge: Crossway-Cambridge University Press, 2017.
The Greek Testament, with a critically revised text, a digest of various readings, marginal references to verbal and idiomatic usage, prolegomena and a critical and exegetical commentary by Henry Alford, Boston: Lee and Shepard, 1878, 4 vols.
NTByz = The New Testament in the original Greek. Byzantine textform, eds. Maurice A. Robinson y William G. Pierpont, Southborough, Nuremberg: VTR, 2018.
SBLNT = The Greek New Testament. SBL edition, ed. Michael W. Holmes, Atlanta, Georgia: Society of Biblical Literature, 2010.
Swete, Henry Barclay, The Apocalypse of St John. The Greek Text with introduction, notes and indices, Londres: Macmillan, 1911.
Biblia hebrea (Bibl. Hebr.)
Biblia Hebraica Stuttgartensia, ed. Karl Elliger, Wilhelm Rudolph et al., Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2007.
‘Targumim’
Targum Neoph. = Biblia Polyglotta Matritensia. Series IV. Targum Palaestinense in Pentateuchum. Additur Pseudojonatan ejusque hispanica versio, eds. Alejandro Díez Macho et al., Madrid: CSIC, 1965-1988, 5 vols.
También hemos usado: Traducciones arameas de la Biblia. Los Targumim del Pentateuco, ed. Teresa Martínez Sáiz et al., Estella: Editorial Verbo Divino, 2004-2022, 5 vols.
Targum Onkelos = Alexander Sperber, The Bible in Aramaic Based on Old Manuscripts and Printed Texts. vol. I: The Pentateuch According to Targum Onkelos, Leiden: Brill, 1992. Hemos empleado, asimismo, Onkelos on the Torah, trad. inglesa y comentario de Israel Drazin y Stanley M. Wagner, Jerusalén: Gefen Books, 2006-2009, 5 vols.
Targum Ps-Jonat. = Para las citas y referencias de este targum hemos utilizado: a) Biblia Polyglotta Matritensia. Series IV. Targum Palaestinense in Pentateuchum. Additur Pseudojonatan ejusque hispanica versio, eds. Alejandro Díez Macho et al., Madrid: CSIC, 1965-1988, 5 vols.; b) Targum Jonatán de los profetas primeros en tradición babilónica. vol. II: I-II Samuel, ed. Emiliano Martínez Borobio, Madrid: Instituto de Filología del CSIC, 1987; c) Targum Jonatán de los profetas posteriores en tradición babilónica. Isaías, ed. Josep Ribera Florit, Madrid: Instituto de Filología del CSIC, 1888; d) Targum Jonatán de los profetas posteriores en tradición babilónica. Ezequiel, ed. Josep Ribera Florit, Madrid: Instituto de Filología del CSIC, 1997. Además nos hemos servido de: Traducciones arameas de la Biblia. Los Targumim del Pentateuco, ed. Teresa Martínez Sáiz et al., Estella: Editorial Verbo Divino, 2004-2022, 5 vols.; Targum de Ezequiel, trad. Josep Ribera-Florit, Estella, Navarra: Verbo Divino, 2004; El Targum de Isaías. Versión aramea del profeta Isaías, trad. Josep Ribera-Florit, Estella, Navarra: Verbo Divino, 2016.
Traducciones
Bibl. medieval = Biblia medieval http://www.bibliamedieval.es [última consulta: septiembre de 2025].
KJV = The Bible. Authorized King James version, with Apocrypha, ed. Robert Carroll, Oxford: Oxford University Press, 2008.
L’Évangile selon Jean, introduction et traduction de Jean Zumstein, París-Cologny: Presses universitaires de France-Fondation Bodmer, 2008.
NBibl. = Nueva Biblia española, trad. dir. por Luis Alonso Schökel y Juan Mateos, Madrid: Cristiandad, 1977.
Biblias. Manuscritos
Biblia Latina, BH Mss. 31 (siglos IX-X). Madrid, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense.
Biblia Latina, BH Mss. 32 (siglos IX-X). Madrid, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense (perdida; conservada en negativos fotográficos digitalizados).
Biblia Latina, BH Mss. 33-34 (siglos XII-XIII). Madrid, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense.
Hugo Car. Correct. = Correctorium Hugonis a S. Caro (cod. Vat. Ottob. 293, s. XIII-XIV), apud apparat. Vulg. AT et Vercellone, Var. lect.
Guill. Correct. = Correctorium Guillelmi de Mara (cod. Vat. Lat. 3466, s. XIII), apud apparat. Vulg. AT.
Biblias. Ediciones incunables y postincunables
m1 Biblia Latina, [Maguncia: Johann Gutenberg y Johannes Fust, ca. 1455].
m2 Biblia Latina, Maguncia: Johann Fust y Peter Schoeffer, 1462.
r1 Biblia Latina, Roma: Conradus Sweynheym y Arnoldus Pannartz, 1471.
b1 Biblia Latina, [Basilea: Bernhard Richel, ca. 1474].
v1 Biblia Latina, Venecia: Franciscus Renner y Nicolaus de Frankfordia, 1475.
n1 Biblia Latina, Nuremberg: Anton Koberger, 1477.
c1 Biblia Latina, Colonia: Conrad Winters, 1479.
l1 Biblia Latina, Lion: Perrinus Lathomi, 1479.
st1 Biblia cum glossa ordinaria, [Estrasburgo: Adolf Rusch, ca. 1480-1481].
v2 Biblia latina cum postillis Nicolai de Lyra et expositionibus Guillelmi Britonis in omnes prologos S. Hieronymi et additionibus Pauli Burgensis replicisque Matthiae Doering, Venecia: [Johannes Herbort], 1481, 4 vols.
n2 Biblia Latina, Nuremberg: Anton Koberger, 1482.
v3 Biblia Latina, Venecia: Johannes Herbort, 1483.
v4 Venecia: Georgius Arrivabenus, 1487/1488.
l2 Biblia Latina, Lion: Jacobus Maillet, 1490.
b2 Biblia integra, summata, distincta, superemendata, utriusque Testamenti concordantiis illustrata, Basilea: Johann Froben, 1491 [BH Marqués de Valdecilla: BH INC FL-168].
v5 Biblia Latina, Venecia: Hieronymus de Paganinis, 1492.
b3 Biblia integra, summata, distincta, superemendata, utriusque Testamenti concordantiis illustrata, Basilea: Johann Froben, 1495.
v6 Biblia Latina cum glossa ordinaria Walafridi Strabonis aliorumque et interlineari Anselmi Laudunensis et cum postillis Nicolai de Lyra expositionibusque Guillelmi Britonis in omnes prologos S. Hieronymi, Venecia: Paganinus de Paganinis, 1495 [BH Marqués de Valdecilla: BH INC FL-207].
b4 Biblia Latina cum glossa ordinaria et cum postillis ac moralitatibus Nicolai de Lyra et expositionibus Guillelmi Britonis in omnes prologos S. Hieronymi et additionibus Pauli Burgensis replicisque Matthiae Doering, Basilea: Johann Froben y Johann Petri de Langendorff, 1498, 6 vols.
b5 Biblia Latina cum postillis domini Hugonis Cardinalis, Basilea: Johann Amerbach, 1498-1502, 7 vols. [BH Marqués de Valdecilla: BH INC D-3].
p1 Biblia cum summariis, concordantiis, divisionibus et tribus repertoriis prepositis, París: Jean Petit, 1501.
v7 Liver vite. Biblia cum tabula alphabetica et cum singulis suis locis concordantibus, Venecia: Paganino Paganini, 1501 [BH Marqués de Valdecilla: BH FLL Res.188].
p2 Biblia cum pleno apparatu, París: Thielmannus Kerver y Jean Petit, 1504.
p3 Biblia cum pleno apparatu, París: Philippe Pigouchet y Jean Petit, 1507.
l3 Biblia cum pleno apparatu summariorum concordantiarum, Lion: Jacques Sacon, 1511 [BH Marqués de Valdecilla: BH FOA 58].
v8 Biblia cum concordantiis Veteris et Novi Testamenti et sacrorum canonum, ed. Alberto da Castello, Venecia: Lucantonio Giunta, 1511.
l4 Biblia cum pleno apparatu summariorum concordantiarum, Lion: Jacques Mareschal, 1514 [BH Marqués de Valdecilla: BH FLL 24865].
Biblia Políglota Complutense (y otros ‘materiales cisnerianos’)
Bibl. Complut. = Biblia Políglota Complutense, Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Brocar, 1514-1517, 6 vols.
Interpr. nom. Bibl. Complut. = Interpretationes Hebraicorum, Chaldeorum Graecorumque nominum Veteris ac Noui Testamenti secundum ordinem alphabeti, en vol. VI de la Biblia Políglota Complutense, ff. A1r-D6v.
Interpr. nom. NT Bibl. Complut. = Interpretationes Hebreorum Chaldeorumque nominum Noui Testamenti, en vol. V de la Biblia Políglota Complutense, ff. a1r-a10v.
Lira, Differ. ca. 1512 = Nicolás de Lira, Liber differentiarum Veteris Testamenti cum quibusdam aliis additionibus, [Alcalá de Henares: Arnao Guillén de Brocar, ca. 1512] (ejemplar de Valladolid].
Nomina… uicio scriptorum = Nomina que sequuntur sunt illa que in utroque Testamento uicio scriptorum sunt aliter scripta quam in Hebreo et Greco et in aliquibus bibliis nostris antiquis, en vol. VI de la Biblia Políglota Complutense, ff. E1r-E2v.
NT annot. Complut. = Cotejo anónimo, con comentarios y apostillas, de la Vulgata con el texto griego del Nuevo Testamento, BH Ms. 41, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense, ff. 185r-257v.
NTL ms. Complut. = Traducción latina anónima del Nuevo Testamento, BH Ms. 41, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense, ff. 3r-184v.
Septuag. lat. Complut. = Traducción latina interlineal de la Septuaginta en la Biblia Políglota Complutense.
Vocab. Gr. Complut. = Vocabularium Graeco-Latinum (del Nuevo Testamento), en vol. V de la Biblia Políglota Complutense, ff. a1r-g3r.
Vocab. Hebr. Complut. = Vocabularium Hebraicum totius Veteris Testamenti cum aliis dictionibus ibi contentis, en vol. VI de Biblia Políglota Complutense. Vid. Bibl. Complut. en vol. VI de la Biblia Políglota Complutense.
Zamora, Interpr. nom. = Zamora, Alfonso de (atrib.), Interpretationes Chaldeorum, Hebreorum atque Grecorum nominum in tota serie Latini canonis tam Veteris quam Noui Testamenti contentorum per libros et capitula, BH Ms. 14, Biblioteca Histórica Marqués de Valdecilla, Universidad Complutense.
Otras biblias impresas de los siglos XVI a XVIII
Biblia, París: ex officina Roberti Stephani, 1528.
Biblia. Habes in hoc libro prudens lector utriusque instrumenti novam tranlationem aeditam a reverendo sacre theologiae doctore Sancte Pagnino Lucensi…, necnon et librum de interpretamentis Hebraicorum, Aramaeorum, Graecorumque nominum…, Lion: [Antoine du Ry], 1528.
Biblia. Breves in eadem annotationes ex doctiss. interpretationibus et Hebraeorum commentariis, París: ex officina Roberti Stephani, 1532, 2 vols.
La Biblia quale contiene i Sacri Libri del Vecchio Testamento, tradotti nuovamente da la hebraica verità in lingua toscana per Antonio Brucioli, Venecia: Lucantonio Giunti, 1532.
La Bibia nuovamente tradotta dalla Hebraica verità in lingua thoscana per maestro Santi Marmochino, Venecia: herederos de Lucantonio Giunti, 1538.
Biblia, París: ex officina Roberti Stephani, typographi Regii, 1540, 2 vols.
Biblia, París: ex officina Roberti Stephani, typographi Regii, 1545, 2 vols.
Biblia de Ferrara (1553), ed. Moshe Lazar, Madrid: Fundación José Antonio de Castro, 2004.
La Biblia del Oso, según la traducción de Casiodoro de Reina publicada en Basilea en el año 1569, ed. José María González Ruiz et al., Barcelona: Alfaguara, 2021, 4 vols.
Biblia Regia = Biblia sacra Hebraice, Chaldaice, Graece et Latine, Philippi II Reg. Cathol. pietate et studio ad sacrosanctae ecclesiae usum, ed. Benito Arias Montano, Amberes: Cristóbal Plantino, 1568-1572, 8 vols.
Biblia Sixtina = Biblia Sacra Vulgatae editionis [ad Concilii Tridentini praescriptum emendata et a Sixto V P.M. recognita et approbata], Roma: ex Typographia Apostolica Vaticana, 1590.
Biblia Clementina = Biblia Sacra Vulgatae editionis [Sixti Quinti Pont. Max iussu recognita atque edita], Roma: ex Typographia Apostolica Vaticana, 1592.
Reina-Valera = La Biblia, que es los sacros libros del Vieio y Nuevo Testamento, trad. de Casiodoro de Reina, revisada por Cipriano de Valera, Amsterdam: Lorenço Iacobi, 1602.
Biblia maxima versionum = Biblia maxima versionum, ex linguis orientalibus pluribus, sacris ms. codicibus, innumeris fere SS. de veteribus Patribus et interpretibus orthodoxis, collectarum, eds. Jean de la Haye et al., París: Jena Henault, 1660, 19 vols.
Nouum Testamentum XII tomis distinctum Graece et Latine. Vol. XII: Ioannis Apocalypsis Graece et Latine. Ex codicibus nunquam antea examinatis edidit et animadversiones criticas adiecit Christianus Fridericus Matthaei, Riga: Hartknochius, 1785.
Concordancias e Instrumenta biblica. Talmud. Diccionarios (generales y bíblicos)
Aleander, Lex. = Aleandro, Girolamo, Lexicon Graeco-Latinum, París: Matthieu Bolsec, 1512.
Ben Mobarak Ben Ṣa‘īr, Šelomo, Libro de la facilitación. Kitab At-Taysir. Diccionario judeoárabe de hebreo bíblico, introducción, edición y traducción por José Martínez Delgado, Granada: Universidad de Granada, 2010, 2 vols.
Concordantiae Bibliorum, Madrid, Biblioteca Nacional de España, Ms. 211.
Concordantiae Bibliorum, París, Bibliothèque Nationale de France, Ms. Latin 520, ff. 1r-150v.
Concordantiae Bibliorum (atrib. a Conradus de Alemania), [Reutlingen: Michael Greyff, ca. 1481].
Concordantiae Bibliorum (atrib. a Conradus de Alemania), Basilea: Johannes Amerbach, Adam Petri y Johannes Froben, 1506.
Crastone, Lex. = Crastone, Giovanni, Lexicon Graeco-Latinum, Venecia: Aldo Manuzio, 1497.
BDB = Brown, Francis, Samuel Rolles Driver y Charles A. Briggs, A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, with an appendix containing the biblical Aramaic. Based on the lexicon of William Gesenius as transl. by Edward Robinson, Oxford: Oxford Clarendon Press, 1962.
Calepino, Dict. = Calepino, Ambrogio, Dictionarium, Reggio nell’Emilia: Dioninno Bertocchi, 1502. En algún caso se citará también la siguiente edición revisada: Dictionarium, Venecia: Bernardino Benali, 1520.
Catholicon = Balbis de Ianua, Johannes, Summa que uocatur Catholicon, Nuremberg: Anton Koberger, 1486.
Chagigah = How the Halakhah unfolds. vol. 4: Hagigah in the Mishnah, Tosefta, Yerushalmi, and Bavli, ed. Jacob Neusner, Lanham: University Press of America, 2009.
CDS = The Cross Database Searchtool; the different full-text Latin databases of Brepols Latin: the Library of Latin Texts (LLT, Series A and B), the electronic Monumenta Germaniae Historica (eMGH), the Archive of Celtic-Latin Literature (ACLL), and the Aristoteles Latinus Database (ALD), Turnhout: Brepols, recurso en línea por suscripción de EHU Biblioteka.
40,00 €
35,00 €
45,00 €
48,00 €